Tâm sự cuối năm : Câu chuyện chiếc búa của Maslow hay thiên kiến nhận thức.

Dec 31, 2020

I. Mở đầu

     Vậy là ngày cuối cùng của năm 2020 cũng sắp sửa qua. Nhân ngày cuối một năm có nhiều biến động, lòng tự nhiên có chút tâm sự nên viết bài này chia sẻ với mọi người.  

    Anh còn nhớ một lần đã lâu lắm rồi có đọc một câu chuyện về nhà phát mình Edison trong một buổi phỏng vấn khi được hỏi là "Có phải ông đã thất bại đến 10.000 lần trước khi thành công nghiên cứu ra bóng đèn hay không ?"- Edison đã trả lời "Không, tôi đã không thất bại. Tôi đã tìm ra 10.000 cách không làm ra bóng đèn không hoạt động." Qua câu trả lời ta đã thấy ở ông một sự kiên trì và bền bỉ cũng như sự lạc quan của người làm khoa học.

Ở một câu chuyện cũ hơn, vào thế kỷ 17 khi toàn bộ thế giới đang tin rằng trái đất là trung tâm của vũ trụ và mọi thứ đều quay quanh trái đất thì Galileo xuất bản cuốn sách cổ vũ cho thuyết Nhật Tâm tức là mặt trời mới là trung tâm. Ông đã bị toà án giáo hội đem ra xét xử nhưng dù vậy khi bước ra khỏi toà ông vẫn nói "Dù sao trái đất vẫn quay". Câu nói cho thấy một sự dũng cảm của người làm khoa học và cũng cho thấy thêm rằng tư tưởng của ông đã vượt qua khuôn khổ của nhận thức xã hội bấy giờ.

Còn ai yêu thích những câu chuyện của Dan Brown như "Thiên thần và Ác Quỷ", "Mật mã da Vinci" thì chắc không thể không ao ước mình là thành viên của hội kín Illuminati của sự khai sáng. Ngày nay còn có rất nhiều hội nhóm khác của những tinh anh trong xã hội và những thành viên (chiếm một phần nhỏ ) đang thiết lập  dẫn dắt thế giới (phần lớn) còn lại đến sự tiến bộ. Họ khác phần còn lại của thế giới ở điểm gì? Hẳn nhiên họ thông minh hơn, chứa trong đầu nhiều tri thức hơn và ứng dụng tri thức đó tốt hơn. Nhưng chỉ tri thức không thôi liệu có đủ? Có gì còn quan trọng hơn cả tri thức (knowledge) không?

Albert Einstein : "Sự tưởng tượng còn quan trọng hơn cả tri thức"

Nhà bác học vĩ đại Albert Einstein đã từng nói "Sự tưởng tượng còn quan trọng hơn cả tri thức". Theo ông tri thức bị giới hạn bởi tất cả những gì chúng ta biết và có thể hiểu trong khi trí tưởng tượng là vô hạn và bao quát toàn bộ thế giới. Chẳng thế mà Jules Verne đã tưởng tượng về một con tàu đi 2 vạn dặm dưới đáy biển trước cả thế kỷ trước khi chiếc tàu ngầm đầu tiên được tạo ra hay DaVinci đã có hình ảnh trong đầu về máy bay rất lâu trước khi con người có thể cất cánh.

   Vậy tại tưởng tượng lại khó đến vậy trong khi nó rất quan trọng. Câu trả lời là có một tư duy khác phổ biến và ngăn chặn sự sáng tạo đó là "tư duy lối mòn" và thiên kiến nhận thức.

II. Thiên kiến nhận thức(cognitive bias)

 Thiên kiến nhận thức là một sai sót có tính hệ thống trong nhận thức so với tính chuẩn mực hoặc hợp lý trong phán đoán. Trong đó mỗi cá nhân tạo ra "hiện thực chủ quan" từ riêng họ thông qua sự nhận thức của họ từ thông tin đầu vào. Việc xây dựng thực tế cá nhân chứ không phải từ thông tin khách quan này sẽ ảnh hưởng đến hành động của họ trong thế giới và dẫn tới sự méo mó trong nhận thức, không chính xác trong phán đoán hoặc giải thích phi logic.
Wikipedia

Cụm từ “có hệ thống” rất quan trọng bởi vì nó khẳng định những sai sót này không hề ngẫu nhiên. Hãy thử tưởng tượng thiên kiến nhận thức giống như ta được sinh ra với cặp kính màu hồng mà không hề biết rằng chúng đã tô màu cả cuộc đời ta rồi tranh cãi với tất cả mọi người rằng thế giới quan của ta đúng. Hay ví dụ, con người đã tin rằng trái đất là trung tâm của vũ trụ và mặt trời cùng những hành tinh khác xoay quanh trái đất trong hàng ngàn năm. Việc thấy mặt trời di chuyển trên bầu trời đã đưa chúng ta đến kết luận tưởng chừng như hiển nhiên đó – nhưng chúng ta lại không ngờ tới là có rất nhiều (thậm chí là vô số) cách giải thích những hiện tượng chúng ta vẫn thấy hằng ngày tùy theo cách mà chúng ta phân tích chúng.

Quay lại với những gì bớt rối rắm hơn, đã không biết bao nhiêu lần anh gặp trường hợp thấy các bạn đang ngồi hì hụi fix một cái bug trong chương trình của mình mà mãi không xong. Các bạn chạy đi chạy lại debug đoạn code nơi mà các bạn nghi ngờ nhưng không để tâm tới tham số đầu vào hay cách mà đoạn code đó được gọi. Tại sao vậy? Vì các bạn tin rằng thông tin đầu vào cho hàm đó là chuẩn xác, hay các bạn không nghi ngờ chút nào về context nơi đoạn chương trình đó được chạy vì đơn giản context đó không phải do các bạn tạo ra. Đó phải chăng là một dạng thiên kiến nhận thức?

Trong một trường hợp khác, anh hỏi một senior của công ty về cách giải quyết một bài toán về cấu trúc hệ thống tương đối phức tạp. Anh này trả lời là không có cách nào giải quyết một cách rất nhanh chóng khiến anh vô cùng ngạc nhiên. Anh liền hỏi lại sao anh ấy chắc chắn là không giải quyết được như vậy? Anh bạn senior kia liền nói "trước đây công ty đã gặp bài toán tương tự và đã từng thất bại rồi, nên tốt nhất từ bỏ dự án này vì không có cách nào đâu". Anh đã cố thuyết phục anh senior này nhưng anh ấy quả quyết rằng không có cách khác và với vai trò làm PM thì anh đừng dẫm chân vào lĩnh vực nơi anh ta mới là chuyên gia. Thật kỳ lạ là sau đó bằng vài dòng tìm kiếm trên anh Google thì có người đã giải quyết được bài toán đó thậm chí có cả tutorial viết rất dễ hiểu. Phải chăng anh bạn này đã rơi vào một thiên kiến nhận thức và không thoát ra được ? Hơn nữa anh ấy cũng không cho người khác một cơ hội để thuyết phục và đưa anh ấy ra khỏi định kiến sai lầm đó.

Làm sếp có bị thiên kiến nhận thức không? Hãy xem xét một nhận định phổ biến của các sếp đó là "Sao anh thấy mày chẳng làm gì cả vậy?". Trong môi trường làm việc Nhật Bản, thậm chí mọi người đều cảm thấy tội lỗi khi họ đang không làm việc, và dẫn tới nhiều khi họ kéo dài công việc của một ngày chỉ để tạo cảm giác hôm nay là một ngày bận rộn và họ đã cố gắng hết sức. Nhưng biết làm sao khi cả một xã hội đang nhận thức như vậy mới là đúng đắn và việc đứng lên về sớm thể hiện bạn là một kẻ ý thức kém.  Thiên kiến này hơi đặc biệt ở chỗ, thậm chí khi ta đã xác định được nó, câu hỏi lúc này là: Làm sao để thuyết phục sếp của ta rằng không làm việc thật ra lại tốt hơn.

Sale thì sao nhỉ? Gần đây công ty hay làm đánh giá sự hài lòng của khách hàng và việc này hiển nhiên là tốt. Nhưng hãy thử nghĩ một chút lần cuối cùng ta vào nhà hàng và nghiêm túc đánh giá dịch vụ sử dụng biểu mẫu của họ là khi nào? Thông thường ta chỉ đánh giá 1 sao khi đang cáu giận ( ta đang nghiêm túc đánh giá ) còn thông thường thì với sự hài lòng vừa phải ta sẽ chọn đại khái 4 sao hoặc 5 sao cho dù chưa thật sự hài lòng. Tuy nhiên sale của chúng ta sẽ tập trung vào nhóm đánh giá nào ? hẳn nhiên là nhóm 1 sao rồi vì đây là nơi "có vấn đề". Đây cũng là một dạng thiên kiến nhận thức chỉ ưu tiên chọn đánh giá của các khách hàng khó chịu.

Như đã nói khi đã rơi vào thiên kiến nhận thức thì ta chỉ xây dựng lên một thế giới dựa trên những đánh giá quan sát cá nhân và khó lòng vượt qua ra để có được kết quả tốt hơn

III. Tư duy lối mòn hay chiếc búa của Maslow.

Ai cũng biết tư duy lối mòn là gì. Tư duy lối mòn cũng là một dạng của thiên kiến nhận thức nơi ta cho rằng chỉ có con đường duy nhất là lối mòn đã có nhiều người đi trước mắt. Hãy quay lại câu chuyện anh chàng senior kia thì sẽ thấy anh ấy chỉ muốn đi trên con đường mà đã có kết quả trước đây. Bọn em có đi trên lối mòn đó không? Bao nhiêu bạn đã thử làm một đoạn code theo một khách khác đi và hoàn hảo hơn khi trước mắt có một đoạn code chạy được sẵn có ( lấy được từ google hay từ một ai khác). Bạn senior nào đã mạnh dạn đập đi kiến trúc monolithic để thử sang micro service? Ai đã từng đảo ngược việc code - test để thực hiện Test Driven Development.

Anh từng nói chuyện với một vài bạn mobile developer để thuyết phục bạn đó học thêm  hybrid bên cạnh kiến thức native. Câu trả lời anh nhận được là "Không, em muốn master về native ạ" Câu trả lời nói theo cách của các bạn trẻ đó là "Vô lý nhưng lại vô cùng thuyết phục". Nó vô lý vì chẳng có điều nào quy định là học hybrid thì không thể master về native cũng giống như ăn cơm thì không thể ăn phở vậy. Nhưng nó cũng vô cùng thuyết phục ở việc nó ngăn cản sếp của bạn đó mở ra một con đường mới cho bạn đó phát triển lên level cao hơn.

Gần đây anh thấy Agile/Scrum đang phát triển rất mạnh mẽ, đến nỗi nó như là mốt thời thượng vậy. Bước chân làm quản lý dự án mà không thủ sẵn mấy kiến thức về Scrum là xem như vứt, RUP trở nên một cái gì đó cũ kỹ và không hợp thời. Rồi từ đó xảy ra rằng dự án nào cũng ốp theo Scrum, mà không ốp nổi ( hoặc ko ốp nổi thì thành Scrum-like) chỉ bởi vì anh quản lý biết Scrum và master về Scrum.

Câu chuyện này làm anh nhớ đến một câu nói của nhà tâm lý học Maslow mà còn được gọi với cái tên là "Cái búa của Maslow" hay "Low of instrument"

“Nếu công cụ duy nhất bạn có là cái búa, thì bạn có xu hướng xem tất cả những vấn đề như một cái đinh.”

Đây phải chăng là phát biểu phê phán tư duy lối mòn? một dạng của thiên kiến nhận thức?  Nơi mà chúng ta cố gắng sử dụng thứ vũ khí chúng ta mạnh nhất trong tay bất kể kẻ địch khách quan là gì ? . Tư duy theo cách này cũng giết chết sự sáng tạo và hơn nữa giết chết sự tưởng tượng

IV. Lời cuối

Anh em Miichisoft đa phần là dân kỹ thuật, dân lập trình. Kỹ thuật không hề khô khan, người làm lập trình không phải chỉ tìm cách chuyển các ý tưởng thành ngôn ngữ lập trình cho dù đó là công việc họ phải làm hàng ngày. Người làm quản lý không phải suốt ngày chỉ tìm cách ép công số, chạy deadline. Vấn đề là làm công việc đó như thế nào? Hãy làm nó như một nghệ thuật nơi mà sự tưởng tượng được phát huy tối đa. Hãy làm nó theo một cách sáng tạo không lối mòn.

Chúc các bạn có một năm mới đầy sáng tạo và mọi thứ sẽ theo đúng như tưởng tượng của các bạn. Chúc công ty Miichisoft đúng là công ty Sáng Tạo Trẻ.


Great! You've successfully subscribed.
Great! Next, complete checkout for full access.
Welcome back! You've successfully signed in.
Success! Your account is fully activated, you now have access to all content.